ضرورت تدوین کتابهای «زادالمسافر طبی»

به گزارش خبرنگار اجتماعی باشگاه خبرنگاران پویا؛ کتاب‌های همراه (هند بوک؛ handbook)‏ کتابچه‌ها یا جزوه‌هایی هستند که به عنوان یک مرجع یا مجموعه‌ای از راهنمایی‌ها، برای جویندگان دانش‌ تهیه می‌شد تا در نبود استاد، موضوع مورد بحث را از آن بیابند.

در عالم اسلام چنین کتاب‌هایی با عناوین “زادالمسافر” یا “من لایحضره…” شناخته می‌شدند؛ در ادبیات علمی لاتین به هندبوک‌ها “vade mecum” (با من برو) می‌گفتند؛ در انگلیسی غیر از هند بوک به آنها “pocket reference” (راهنمای جیبی)‏ هم می گویند. سالها پیش هندبوک‌های شیمی، فیزیک و… با انتقال تجربه آنها از انگلیس و فرانسه در ایران رایج بود؛ این تجربه در عالم اسلام سابقه تاریخی دارد به طوری که حتی ائمه هدی(س) شخصاً برای نگارش آنها اقدام کردند مثلاً “عهد مالک اشتر” یک جزوه اجمالی است که هر حاکمی غیر از مالک می‌تواند به عنوان منشور حکمرانی از آن بهره جوید یا “رساله ذهبیه” (طب الرضا) اثر حضرت علی بن موسی الرضا(ع) یک کتابچه جامع طبی است که هر کسی می‌تواند از آن برای بهداشت و سلامت خود بهره جوید یا “من لایحضره الفقیه” اثر شیخ صدوق (ره) که یک دانشنامه فقهی برای شیعیان است تا در شرایطی که از دور از دسترس فقیه مجتهدند، به این اثر تمسک کنند یا “من لایحضره الطبیب” اثر محمد بن زکریای رازی که یک دانشنامه پزشکی با کارکرد مشابه من لایحضره الفقیه است.

از کتابهای دیگری از این دست که در جهان پزشکی به فارسی نوشته شده “خفیفه علائی” یا “الاغراض الطبیه” اثر سید اسماعیل جرجانی طبیب قرن پنجم و ششم هجری است که آن را به عنوان خلاصه اثر دیگرش “ذخیره خوارزمشاهی” نگاشته تا با حجم کم برای استفاده اطبای جوان قابل استفاده باشد؛ دیگر از این کتبها “تحفه شاهی” است که در دوره صفویه نوشته شده و در واقع شرح “رساله ذهبیه” است.

“زادالمسافرین” (ره‌توشه مسافران) اثر مشهور ناصر خسرو قبادیانی بلخی، حکیم و شاعر قرن پنجم است؛ این کتاب اندیشه‌های کلامی این حکیم شیعه اسماعیلی را برای کسی که می‌خواهد در مسلک او سیر و سلوک کند را بازگو می‌کند اما حداقل دو اثر با نام مشابه داریم که نقش “کتاب همراه پزشکی” را برای مسافر ایفا می‌کردند.

یکی از آنها “زاد المسافر وقوت الحاضر” اثر طبیب مسلمان تونسی أبو جعفر أحمد بن إبراهیم أبی خالد القیروانی” معروف به “ابن جزار قیروانی” طبیب قرن سوم و چهارم هجری است که به عربی نوشته شده است.

زاد‌المسافرین مهدی بن علی نقی شریف

دیگر اثر در جهان پزشکی که موضوع این بحث است “زادالمسافرین” اثر “محمد بن علی نقش شریف” است طبیب اواخر دوره صفویه است؛ این اثر را مولف حدود ۳۰۰ سال پیش به عنوان راهنمای پزشکی به خواهش دوستش “میرزا اسماعیل” نوشته است.

گویا میرزا محمد اسماعیل، بسیار سفر می‌کرده و از مولف خواسته برای شرایط اضطرار یک کتاب همراه پزشکی بنویسد؛ مولف در مقدمه بر اندک بودن دانش پزشکی خود اعتراف می‌کند، گویا زا او اثر دیگری هم تألیف نشده یا حداقل موجود نیست اما محتوای این کتاب نشان می‌دهد او تجربه وافری در پزشکی داشته است.

حقیر با مقایسه اجمالی این کتاب با الاغراض الطبیه جرجانی، رساله‌های طبیب قرن دهم یوسفی هروی و… اطمینان یافتم که زادالمسافرین با وجود محتوای اندک، حاکی از تبحر مولف در پزشکی است.

دو سال پیش این اثر را از آقای دکتر روزگاری فعال ارجمند در زمینه طب اسلامی گرفتم؛ این اثر با چاپ‌های متعدد منتشر شده و از جمله آنها که در اختیار نگارنده است با تحقیق “موسسه احیای طب طبیعی” است که به سفارش “موسسه مطالعات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و طب مکمل” منتشر شده است.

وجود نسخه‌های متعدد از این کتاب در بلاد اسلامی و هندوستان از جمله چند نسخه خطی در آن در کتابخانه آیت‌الله العظمی مرعشی و نیز آستان قدس رضوی، نشان دهنده قبول عام و رواج چشمگیر این اثر است؛ این کتاب یک رساله کوچک و در حدود ۱۰۰ صفحه است که رونویسی از آن آسان و برای استفاده عموم و به ویژه مسافران و بازرگانان راحت بوده است.

مولف کتابش را در دو بخش نوشته است؛ بخشی که کاربرد پیشگیری دارد و بخش دوم کاربرد درمانی برای عوارضی که ممکن است برای مسافر پدید آید؛ پیشنهادها و نسحه‌های او برای پیشگیری و درمان، بسیار خلاصه و دور از دراز‌نویسی است و تا جایی که توانسته نسخه‌های درمانی خود را از داروهای در دسترس عموم (البته برای اهل همان زمان) پیشنهاد داده است.

داروهایی که هنوز هم اغلب در دسترس و تهیه آنها آسان است مانند نمک، عسل، کافور و … برخی بیماری‌ها را که در اثر شدت گرما پیش می‌آید با لیمو، انار، زرشک، تمرهندی، سکنجبین و… درمان می‌کند و برخی را که در اثر شدت سرما عارض می‌شود با پیشنهاداتی چون روغن بادام، روغن بنفشه، حمام کردن با آبی که در آن کاه گندم جوشانده‌اند و …

تجربه زادالمسافرین برای ما طی سالهای اخیر، زندگی پرتکاپوی شهری، ضرورت سفر در ایام تعطیل را برای خانواده‌ها به ضرورتی جدی تبدیل کرده است؛ اگر در گذشته سفر، کار بازرگانان یا زائران عتبات عالیات، بقاع متبرکه و حاجیان بود، امروزه سفر کار همه خانواده‌ها در تمام ایام تعطیل شده است.

تجربه کتاب همراه از جنس زادالمسافرین می‌تواند مورد توجه نهادهای مسئول قرار گیرد؛ در آستانه نوروز نهادهایی مانند هلال احمر، جزوه‌های آموزشی برای پیشگیری و بهداشت تهیه و در مبادی ورودی شهرها به مسافران تسلیم می‌کنند، این اقدام بسیار در خور تقدیر است و می‌تواند با پیشنهادهایی برای درمان سرپائی برخی از بیماری‌های رایج دیگر تکمیل شود؛ هلال احمر همچنین دوره‌های امدادی ساده نیز برگزار می‌کند و می تواند این اقدام را با سفارش تدوین و چاپ کتاب‌های درمانی هم تکمیل کند.

حدود پنج سال پیش طی گفتگوهایی که با استاد حسین خیراندیش داشتم به این نتیجه رسیدیم که خوب است برای مسافران بسته‌هایی “زادالمسافرین” یا ره‌توشه هم تهیه شود؛ نمی‌دانم این پیشنهاد به مراکز و مجامع امدادی و طبی هم رسید یا نه اما نمونه آن برای طب جدید، از سوی هلال احمر و مراکز امدادی تهیه شده تا در شرایط بحرانی و حوادث غیر مترقبه مورد ساتفاده قرار گیرد.

تا متولی خاصی این پیشنهاد را به طور جامع و عمومی تهیه کند، خانواده‌ها می‌توانند خود این بسته‌ها را تهیه کنند و مانند جعبه ابزار همراه داشته باشند؛ این تجربه خانوادگی حقیر است که از سالها پیش به کار بردم، می‌توان با اطلاع اجمالی از کاربرد “نمک”، “عسل”، “خرما”، “کشمش”، “انواع عرقیات” و… مقدار اندکی از آنها را در سفر همراه داشت.

سال پیش یکی از بستگانم در سفر حج، یک ساک “زادالمسافر طبی” با خود برده بود؛ بسیاری از همسفران او از آن بهره بردند و تیم پزشکی کاروان، از نتایج نسخه‌های ساده او شگفت زده شده بودند تا جائی که او را “خانم دکتر” صدا می‌زدند.

این حاجیه خانم، نه تنها سواد کلاسیک طبی ندارد و چند سال پیش از طریق دوره‌های آموزشی نهضت سواد‌آموزی، خواندن و نوشتن آموخت؛ وی با استفاده از درس‌های اجمالی استاد خیراندیش و دیگر اساتید در رادیو قرآن و سیمای قرآن و نیز مطالعه و تجربه به‌ویژه در آستانه سفر حج، نسخه‌های لازم را برای درمان گرما‌زدگی، ضعف، انواع سردردها، بیماری‌های عفونی و… تدارک دیده بود.

امیداورم از تجربه زادالمسافرین، ره‌توشه خوبی تهیه کنیم.

دکتر محمدمهدی شیرمحمدی؛ پژوهشگر و محقق طب سنتی

انتهای پیام/

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *